Media społecznościowe pełne są nagrań, na których rodzina organizuje niemowlęciu zabawę mającą rzekomo wskazać przyszłą profesję. Najpierw dorośli rozkładają na podłodze starannie wybrane rzeczy – książkę, piłkę, stetoskop, kolorowe kredki oraz inne drobiazgi. Dziecko sunie lub raczkuje do wybranego przedmiotu, a bliscy z rozbawieniem śledzą jego gesty, trzymają w dłoniach telefony i z przymrużeniem oka komentują, że za chwilę los podsunie odpowiedź na pytanie o dorosłą rolę malucha. W samej zabawie nie ma powodu do niepokoju – po latach może stać się serdeczną rodzinną pamiątką. Granica pojawia się wtedy, gdy rodzice lub opiekunowie traktują przypadkowy wybór jak przepowiednię. Mała ręka sięga po jedną rzecz, a dorośli już dopisują do tego historię o profesji albo uzdolnieniu, które rzekomo odkryli w tej chwili.
UNICEF, omawiając prawa najmłodszych, przypomina, że maluch nie jest własnością rodziców ani projektem przyszłego dorosłego. To odrębny człowiek z własnymi prawami. Rodzice pozostają blisko każdego dnia – opiekują się, chronią, wybierają w wielu codziennych sprawach i ponoszą za nie odpowiedzialność. Troska nie znaczy jednak, że dorośli mogą prowadzić dziecko według gotowej mapy. Można życzyć mu bezpieczeństwa, radości i dobrego życia, lecz nie należy przekuwać tych marzeń w szczegółowy plan dorosłej drogi.
Pojedynczy wybór nie przesądza o jego przyszłych losach
Nagranie z rodzinnego spotkania czy swobodna zabawa w domu nie niosą powodów do obaw, o ile bliscy podchodzą do nich z dystansem. Rzucone podczas obiadu zdanie: „Chwycił piłkę, będzie z niego piłkarz” potrafi wywołać śmiech i zostać w pamięci jako sympatyczna historia z dzieciństwa. Trudność zaczyna się wtedy, gdy żart przykleja maluchowi gotową rolę – „Od początku wybierał ruch”, „Jej przyszłość rysuje się jasno”, „Z niej będzie tancerka”. W takiej sytuacji gest dziecka na etapie raczkowania przestaje działać jak niewinna anegdota, a zaczyna wpływać na oczekiwania dorosłych wobec malucha.
Opiekunowie nieraz chcą sprawdzić, czy pierwsze sięgnięcie oznaczało więcej niż zwykły przypadek. Niemowlę dotyka piłki, więc dorośli zmieniają położenie przedmiotów i ponownie rozpoczynają zabawę. Kiedy małe dłonie znów zmierzają w stronę piłki, łatwo ułożyć z tego opowieść – „No proszę, szykuje się piłkarz”. Ten epizod nie daje jednak rzetelnej informacji o pasjach dziecka po kilku latach, nie mówiąc już o profesji w dorosłym życiu. Samą piłkę mogły wyróżniać mocne odcięcie od tła, położenie w najdogodniejszym polu widzenia, znajome skojarzenie albo najintensywniejsze bodźce dla zmysłów.
Grupa badawcza Indiana University Bloomington analizowała codzienne wrażenia wzrokowe niemowląt i zauważyła, że dzieci w tym wieku często zatrzymują spojrzenie na silnych kontrastach oraz nieskomplikowanych wzorach. Z perspektywy malucha większe znaczenie od dorosłej interpretacji mogą mieć światło, kontur, kształt zabawki albo zestawienie kolorów. Rodzic widzi w tym zalążek uzdolnień, podczas gdy dziecko najpewniej odpowiada na bodziec najsilniej skupiający jego wzrok.
Wielu rodziców rozumie to instynktownie, choć podobna rodzinna historyjka potrafi powracać, kiedy kolejne zachowania wyglądają na potwierdzenie dawnego żartu. Dziecko wybiera zwyczajnie dany przedmiot – sens nadaje mu dopiero dorosły.
Dziecko nie podąża za scenariuszem dorosłych
Myśli rodziców często wybiegają daleko przed teraźniejszość dziecka. Mama i tata chcą dla niego dobra – bezpieczeństwa, pogody ducha, radości oraz codzienności łagodniejszej od tej, którą sami znają z własnego życia. W tych wyobrażeniach pojawia się troska o przyszłe lata, czułość, a czasem także echo marzeń, które kiedyś pozostały niespełnione. Dorosły nie zawsze od razu zauważa, jak działa ten mechanizm. Może z serca wspierać malucha, a jednocześnie przeoczyć chwilę, w której zaczyna tłumaczyć jego reakcje przez pryzmat swoich nadziei.
Najłatwiej dostrzec to w drobnych słowach, minach i codziennych reakcjach. Rodzic okazuje więcej zachwytu, gdy dziecko wybiera zabawę pasującą do rodzinnej wizji, natomiast przy innych pomysłach reaguje ciszej, krócej albo szybko zmienia temat. Częściej podsuwa jedną ulubioną zabawkę, mocniej zapamiętuje sceny zgodne z domową opowieścią, a pierwszym samodzielnym próbom nadaje znaczenie wzięte z własnych planów. Gdy maluch rusza przed siebie na chwiejnych nogach, upada, po chwili znów próbuje iść, dorosły może rzucić z uśmiechem: „No proszę, przyszły zawodnik musi ćwiczyć, jeśli pewnego dnia ma najszybciej biegać po boisku”. Innym razem dziecko odsuwa książeczkę i nie chce jej oglądać, a wtedy pada zdanie: „Naprawdę? Nasz mały badacz przecież kocha książki”. Na pierwszy rzut oka brzmi to lekko, serdecznie i niewinnie. W rzeczywistości pokazuje jednak moment, w którym dorosła historia zaczyna wyprzedzać uważną obecność przy dziecku.
Dobrze od czasu do czasu przyjrzeć się własnym myślom o maluchu i zapytać siebie, czy mają one miejsce na jego zmianę, własne tempo oraz odmienny charakter. Czy zachwyt nad nową pasją nie przesuwa się niepostrzeżenie w stronę presji? Czy rodzinna anegdota powoli nie zaczyna przypominać zadania, które dziecko ma spełnić? Maluch nie jest drugą szansą mamy ani taty – nie odpowiada za naprawianie dawnych rodzinnych historii, cudze ambicje ani obraz udanego życia ułożony jeszcze przed jego pierwszymi słowami. Nie musi mieć sportowej sprawności „po tacie”, spokojnego usposobienia „po mamie” ani ambicji tylko dlatego, że w domu wszyscy podobno właśnie je mają. Rodzic może czuć dumę z dziecka bez warunku, że stanie się ono kimś zaprojektowanym wcześniej w dorosłej wyobraźni.
Kariera jest sprawą dorosłych
Dorosły umie zastanowić się nad zmianą pracy, sprawdzić oferty w Krakowie, Poznaniu czy Sosnowcu i od razu wyobrazić sobie, jak nowy układ obowiązków wpłynie na rytm domu. Pomagają mu doświadczenie, bogaty język oraz wiedza o konsekwencjach. Rozumie znaczenie wyboru zawodowego, przewiduje jego efekty i dostrzega, jak mocno może ułożyć zwykły dzień od nowa.
Dziecko w żłobku nie tworzy planu kariery. Nie mierzy przyszłości przez zawód, potrzebę trwałości ani gotowy szlak na kolejne lata. Żyje teraźniejszością – czułością, snem, zabawą, powrotami do znanych czynności, ruchem oraz drobnymi odkryciami.
Jak zwykły dzień pomaga najmłodszym wejść w kolejne etapy życia?
Małe dzieci najlepiej oswajają nadchodzące lata, gdy obecny czas daje im poczucie ładu, czułość dorosłych oraz przestrzeń do własnych prób. Rozważając przyszłość malucha, lepiej odsunąć pytanie: „Kim zostanie?”. W pierwszych latach silniej działa to, z czym dziecko styka się każdego dnia – spokojne otoczenie, powtarzalny rytm, możliwość sprawdzania świata po swojemu, powroty do znanych czynności oraz obecność dorosłego, który patrzy z życzliwością i reaguje na potrzeby.
Zbliżone spojrzenie prezentuje Center on the Developing Child, ośrodek działający przy Uniwersytecie Harvarda. Z jego materiałów wynika, że mózg dziecka nie rozwija się według z góry rozpisanego planu. Kształt nadają mu pierwsze doświadczenia, relacje z opiekunami i drobne zdarzenia zwyczajnego dnia. Dorosły obecny, uważny i gotowy odpowiedzieć na sygnały malucha wzmacnia jego poczucie bezpieczeństwa, rozumie potrzeby i wspiera rozwój umiejętności, które później pomagają w nauce, panowaniu nad zachowaniem, trosce o zdrowie oraz budowaniu dobrostanu.
U niemowląt i małych dzieci takie doświadczenia pojawiają się w najprostszych sytuacjach. Opiekun nie bagatelizuje płaczu, odpowiada głosem na dziecięce odgłosy, podaje zabawkę, nazywa przedmiot wskazany palcem, po czym cierpliwie czeka na reakcję i daje wrócić do ulubionej czynności. Może też poszerzać świat malucha przez różnorodne bodźce – klocki, piłkę, książeczki, zabawy z wodą, muzykę czy spacery. Nie chodzi o sprawdzian uzdolnień ani szybkie wskazanie obszaru, w którym dziecko radzi sobie najlepiej. Najważniejsze jest to, że maluch poznaje rzeczywistość wieloma drogami i powoli zauważa aktywności, które naprawdę przyciągają jego uwagę.
Jak mówić, gdy chcemy zostawić maluchowi wybór
Jedno zdanie wypowiedziane z czułością zwykle nie obciąża dziecka. Dorosły nieraz spontanicznie okazuje zachwyt, gdy obserwuje malucha – ten przez dłuższą chwilę układa klocki, z radością turla piłką lub znów zagląda do tej samej książeczki. Taka reakcja rodzi się sama z siebie, wspiera też dziecko podczas codziennych odkryć. Mały człowiek potrzebuje oczu opiekuna, w których znajdzie radość, akceptację i uważne zainteresowanie aktualną zabawą. Trzeba jednak uważać – serdeczna uwaga nie powinna przybrać postaci trwałej łatki przylepionej maluchowi na wiele dni.
Przyklejona łatka zawęża pole widzenia. Dorosły zaczyna prędzej zauważać sytuacje zgodne z historią, którą stworzył wcześniej, a pozostałe sygnały częściej schodzą poza centrum uwagi. Język dorosłych działa na malucha także w pierwszych latach życia. Dziecko nie rozumie jeszcze wszystkich słów w sposób właściwy osobie dorosłej, jednak chwyta ton głosu, oswaja się z powracającymi zdaniami i powoli rozpoznaje, jaki portret samego siebie widzi w spojrzeniu otoczenia. Podobne słowa docierają też do bliskich i znajomych – dziadka, babci, cioci, opiekuna oraz znajomego. Kiedy dziecko raz po raz słyszy, że jest urodzonym badaczem, talentem sportowym albo duszą artystyczną, dorosłym coraz prościej patrzeć na nie przez jedną utrwaloną historię.
Nie trzeba milczeć ani porzucać pochwał oraz serdecznych słów. Lepiej mówić o wysiłkach malucha, radości, ciekawości i kolejnych próbach, a przy tym zostawiać mu wyjście poza scenariusz, który ułożyli dorośli. Z życzliwym podziwem można nazwać dzisiejszą aktywność dziecka, dając mu pełne prawo do zupełnie innego wyboru następnego dnia.
Wsparcie malucha nie wymaga gotowej rozpiski
Mama lub tata mogą z życzliwością obserwować, jak dziecko wciąż wybiera tę samą aktywność. Nie oznacza to jednak, że trzeba natychmiast układać z tej fascynacji opowieść o jego dorosłości. Lepiej podsuwać różne propozycje, patrzeć na odpowiedzi malucha i zostawiać mu swobodę na niespodziewaną zmianę kierunku. Dziecko może przez pewien czas z ogromnym zapałem wracać do jednej zabawy, po czym bez żalu stracić nią zainteresowanie. W pierwszych latach życia nie świadczy to o braku stałości. Maluchy właśnie poprzez takie próby poznają siebie, własne potrzeby oraz otaczający je świat.
Myśląc o dobrym starcie dziecka, nie trzeba projektować mu przyszłej ścieżki zawodowej. W codzienności większe znaczenie ma to, aby czuło spokój, bliskość i bezpieczeństwo. Rodzic może pomagać mu sięgać po nowe doświadczenia, odpoczywać bez presji, rezygnować z wcześniejszych wyborów oraz coraz lepiej rozumieć własne emocje i upodobania. Taka uważna obecność sprawia, że w dorosłości łatwiej podejmie decyzje spójne z tym, kim naprawdę jest.
Źródła:
- https://www.aplikuj.pl/ – Jak wybrać zawód? Predyspozycje i planowanie ścieżki kariery
- Child rights and why they matter – UNICEF
- New findings decipher building blocks of infant and AI vision – Indiana University Bloomington, Department of Psychological and Brain Sciences
- Konwencja o prawach dziecka – Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
- Brain Architecture: An ongoing process that begins before birth – Center on the Developing Child, Harvard University
- Serve and Return: Back-and-forth exchanges – Center on the Developing Child, Harvard University
- What is Nurturing Care? – Nurturing Care for Early Childhood Development
- Parent Praise to Toddlers Predicts Fourth Grade Academic Achievement via Children’s Incremental Mindsets – A. Gunderson, N. S. Sorhagen, S. J. Gripshover i in.
Autor: A.K.
